Kosmos
Sagittarius A*
In het hart van onze eigen Melkweg zit een zwart gat van vier miljoen zonsmassa's — en we hebben er inmiddels zelfs een foto van. Sagittarius A* (uitgesproken als "Sagittarius A-ster") is het supermassieve zwarte gat waar alle sterren in onze sterrenschijf omheen draaien, verscholen achter dikke wolken interstellair stof in het sterrenbeeld Boogschutter.
Hoe we wisten dat het er was, vóór we het zagen
Astronomen wisten decennialang dat er in het centrum van de Melkweg iets zwaars en onzichtbaars moest zitten, nog voordat er ooit een foto van was. De onderzoeksgroepen van Reinhard Genzel en Andrea Ghez volgden vanaf begin jaren negentig de banen van sterren rond het galactisch centrum met steeds grotere precisie — met name de ster S2, die in minder dan zestien jaar één volledige omloop maakt. Uit de snelheid en vorm van die baan volgde een massa van ongeveer 4 miljoen zonsmassa's, samengeperst in een verbazingwekkend klein gebied. Dat werk leverde Genzel en Ghez in 2020 de Nobelprijs voor de Natuurkunde op.
De eerste echte foto
Een zwart gat zendt zelf geen licht uit, dus "fotograferen" betekent eigenlijk: de gloeiende ring van gas rond de waarnemingshorizon in beeld brengen. Dat lukte voor het eerst bij een véél groter zwart gat, M87* (6,5 miljard zonsmassa's), in een sterrenstelsel op 55 miljoen lichtjaar afstand — onthuld door de Event Horizon Telescope op 10 april 2019, wereldwijd nieuws als de allereerste zwarte-gat-foto ooit.
Sagittarius A* bleek lastiger te fotograferen, ondanks dat het veel dichterbij staat: omdat het zoveel kleiner en lichter is, verandert het beeld razendsnel — in de tijd die het licht nodig heeft om er slechts een paar keer omheen te gaan. Toch onthulde de Event Horizon Telescope op 12 mei 2022 ook hiervan een beeld, gebaseerd op waarnemingen uit april 2017 en samengesteld uit duizenden onafhankelijke reconstructies van acht radiotelescopen wereldwijd. Het resultaat: een wazige, oranje ring — exact zoals de theorie van Einstein voorspelde.
Waarom zo rustig?
In andere sterrenstelsels zie je soms quasars: zwarte gaten die zoveel gas opslokken dat de omgeving duizenden malen helderder straalt dan een heel sterrenstelsel. Sagittarius A* doet daar niets van: het is een van de rustigste supermassieve zwarte gaten die we kennen, met een helderheid van slechts een fractie van wat theoretisch mogelijk zou zijn. Vermoedelijk komt dat doordat er simpelweg weinig gas dichtbij genoeg komt om ingezogen te worden — het zwarte gat "eet" met andere woorden bijna niets, ook al is het er wel degelijk.
De oneindigheid in perspectief
- Sagittarius A* staat op ongeveer 26.000 lichtjaar afstand: het licht (en de radiostraling) die we nu ontvangen, vertrok toen de laatste ijstijd op aarde nog in volle gang was.
- De waarnemingshorizon van Sagittarius A* heeft een diameter van ongeveer 26 miljoen kilometer — dat zou ruim binnen de baan van de aarde om de zon passen, als je het zwarte gat daar zou plaatsen.
- Het is volkomen ongevaarlijk voor ons: op deze afstand heeft het geen enkele meetbare zwaartekrachtsinvloed op ons zonnestelsel. We draaien allemaal — net als elke andere ster in de Melkweg — in een baan van ruim tweehonderd miljoen jaar om dit centrum, zonder ooit dichterbij te komen.
Veelgestelde vragen
Hoe ver is Sagittarius A* van de aarde verwijderd?
Ongeveer 26.000 tot 27.000 lichtjaar, in het sterrenbeeld Boogschutter.
Wanneer werd de eerste foto van Sagittarius A* gemaakt?
Onthuld op 12 mei 2022 door de Event Horizon Telescope, drie jaar na de allereerste zwarte-gat-foto (M87*) in 2019.
Is Sagittarius A* gevaarlijk voor de aarde?
Nee — op 26.000 lichtjaar afstand heeft het geen enkele invloed op ons zonnestelsel.