Verre Objecten
Zuidelijk Windmolenstelsel (M83)
Terwijl de meeste sterrenstelsels rustig sterren produceren op hun eigen tempo, draait het Zuidelijk Windmolenstelsel op volle toeren. Messier 83 is een staafspiraalstelsel dat zoveel nieuwe sterren aanmaakt dat het geldt als een van de actiefste "starburst"-stelsels in onze kosmische buurt — en het heeft daar het bewijs voor: sinds 1923 zijn er in dit ene stelsel al zes supernova-explosies waargenomen, meer dan in bijna elk ander bekend sterrenstelsel.
Wat zie je hier?
M83 staat bekend als een "grand design"-spiraalstelsel: de spiraalarmen zijn ongewoon regelmatig en scherp getekend, met een duidelijke centrale balk van sterren die het gas naar binnen voedt. Die balk werkt als een soort kosmische trechter — hij stuwt gas en stof naar het centrum, waar het wordt samengeperst tot nieuwe sterren. Het resultaat is een stelsel dat merkbaar sneller sterren produceert dan onze eigen Melkweg, vooral in de dichtbevolkte kernregio.
Die kern zelf is opmerkelijk: waarnemingen met de Gemini South-telescoop onthulden wat op het eerste gezicht een dubbele kern lijkt, vergelijkbaar met het Andromedastelsel. Vermoedelijk gaat het niet om twee zwarte gaten, maar om één supermassief zwart gat omringd door een schijf van sterren die er excentrisch omheen draait — waardoor het vanaf hier lijkt alsof er twee centra zijn. Rond die kern liggen twee niet-concentrische ringen van gas waarin de stervorming in een boog van zo'n 250 lichtjaar extra hevig is.
De oneindigheid in perspectief
- Het licht op deze foto is 15 miljoen jaar onderweg geweest — het stelsel zelf bestond al lang voordat de eerste voorouders van de mens op aarde verschenen.
- Zes bevestigde supernova's sinds 1923 (in 1923, 1945, 1950, 1957, 1968 en 1983) maken M83 een van de meest supernovarijke stelsels die we kennen — Hubble-onderzoek heeft daarnaast honderden oudere supernovaresten in het stelsel blootgelegd, waaronder exemplaren die niemand ooit vanaf de aarde heeft zien ontploffen.
- M83 werd al in 1752 gezien door de Franse astronoom Nicolas-Louis de Lacaille, ruim voordat er enig besef bestond van sterrenstelsels als aparte "eilanden" buiten de Melkweg — daarmee was het pas het derde stelsel ooit ontdekt, na Andromeda en het Driehoeksstelsel.