Telescopen
LOFAR Radiotelescoop
Een Nederlandse radiotelescoop zonder één bewegend onderdeel, die toch de hele hemel tegelijk kan bekijken. LOFAR (LOw Frequency ARray) bestaat niet uit grote schotels, maar uit duizenden eenvoudige, vaste antennes, geconcentreerd rond Exloo in Drenthe en met uitlopers door heel Europa — van Ierland tot Polen, van Zweden tot Frankrijk.
Hoe kijkt een telescoop zonder bewegende delen?
In plaats van een schotel fysiek te richten, combineert LOFAR de signalen van duizenden vaste antennes met supercomputers, die door slimme software te bepalen in welke richting de telescoop "kijkt" — volledig elektronisch, in een fractie van een seconde om te schakelen. Deze aanpak, ontwikkeld door het Nederlandse ASTRON, was baanbrekend en inspireerde vergelijkbare ontwerpen elders in de wereld, waaronder delen van de SKA.
LOFAR observeert bij lage radiofrequenties, wat het instrument goed geschikt maakt voor onderzoek naar de vroegste periodes van het heelal, actieve zwarte gaten, zonne-uitbarstingen en zelfs bliksem in de atmosfeer van de aarde zelf.
In perspectief
- Doordat LOFAR-antennes over heel Europa verspreid staan, kan het netwerk details waarnemen die overeenkomen met een telescoop zo groot als het continent zelf.
- De radiogolven die LOFAR opvangt hebben vaak een veel langere golflengte dan zichtbaar licht — vergelijkbaar met FM-radiogolven — en onthullen daardoor totaal andere kosmische verschijnselen dan optische telescopen.
- LOFAR is een van de weinige grote radiotelescopen ter wereld met zijn hoofdvestiging in Nederland, en een voorbeeld van hoe een relatief klein land toch een centrale rol kan spelen in de internationale sterrenkunde.