Kosmos
Exoplaneten en de zoektocht naar leven
Dertig jaar geleden kenden we precies acht planeten — allemaal in ons eigen zonnestelsel. Vandaag staan er meer dan 5.500 werelden rond andere sterren in de catalogi, en statistisch heeft vrijwel élke ster aan de nachthemel er minstens één. Lavawerelden, diamantplaneten, werelden met twee zonnen: de verscheidenheid overtreft elke sciencefiction. En de grote vraag is verschoven van "zijn er andere planeten?" naar "op welke leeft iets?"
Hoe vind je een planeet die je niet kunt zien?
De transitmethode: knipperende sterren
Schuift een planeet voor zijn ster langs, dan dipt het sterlicht een fractie — vaak minder dan 0,01 procent. Ruimtetelescopen zoals Kepler en TESS bewaakten honderdduizenden sterren tegelijk op precies zulke ritmische dipjes. Zo zijn de meeste exoplaneten gevonden, inclusief hun grootte en omlooptijd.
De radiële-snelheidsmethode: wiebelende sterren
Een planeet trekt óók aan zijn ster: die beschrijft daardoor een minuscuul cirkeltje. Dat wiebelen is meetbaar als een ritmische rood- en blauwverschuiving in het sterlicht. Deze methode leverde in 1995 de allereerste exoplaneet rond een zonachtige ster op — 51 Pegasi b, goed voor de Nobelprijs van 2019.
De bewoonbare zone: niet te heet, niet te koud
Leven zoals wij het kennen heeft vloeibaar water nodig. De bewoonbare zone (of Goldilocks-zone) is de ring rond een ster waar de temperatuur dat toelaat: dichterbij verdampt elke oceaan, verder weg bevriest alles. De aarde zit er middenin; Venus (te heet) en Mars (te koud, te klein) flankeren ons als waarschuwing dat de zone geen garantie is — atmosfeer en geologie tellen minstens zo zwaar.
Rond kleine, koele sterren ligt de zone veel dichterbij. Dat maakt systemen als TRAPPIST-1 zo interessant: zeven aardegrote planeten, waarvan er drie in de zone liggen — en omdat ze zo dicht bij hun ster staan, schuiven ze vaak voor haar langs, perfect voor onderzoek.
Doorbraak: eerste atmosfeer op een mogelijk bewoonbare rotsplaneet
Op 16 juli 2026 meldde een team van de Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics in het tijdschrift Science het sterkste bewijs tot nu toe: een atmosfeer, aangetoond via wegstromend heliumgas, rond LHS 1140 b — een rotsplaneet op zo'n 48 lichtjaar afstand, in de bewoonbare zone van zijn rode dwergster. Het is de eerste keer in dertig jaar exoplaneetonderzoek dat een atmosfeer wordt bevestigd op een rotsplaneet die zowel de juiste temperatuur als de juiste samenstelling heeft om leven te kunnen dragen. Volgens de onderzoekers heeft die atmosfeer vermoedelijk al meer dan drie miljard jaar standgehouden.
Belangrijk om te benadrukken: dit is geen bewijs van leven, maar van een noodzakelijke voorwaarde ervoor — en het verhaal is nog niet compleet. Eerdere Webb-waarnemingen wezen op zwaardere gassen dieper in de atmosfeer, terwijl het heliumsignaal zelf tussen waarnemingen in 2024 en 2025 leek te wisselen, mogelijk door activiteit van de moederster. Meer metingen, onder meer via een lopend Hubble/Webb-programma naar rotsplaneten bij rode dwergsterren, moeten dat beeld verder scherpstellen.
Van vinden naar begrijpen: atmosferen lezen
De nieuwe fase is begonnen: niet meer alleen planeten téllen, maar hun atmosferen ontleden. Tijdens een transit filtert de atmosfeer een beetje sterlicht, en elk molecuul laat daarin zijn eigen vingerafdruk achter. De James Webb-ruimtetelescoop vond zo al kooldioxide, methaan en waterdamp op verre werelden — inclusief het veelbesproken K2-18b, waar mogelijk een waterstofrijke atmosfeer boven een oceaan hangt.
De vreemdste werelden tot nu toe
- 55 Cancri e — een lavawereld waar het oppervlak permanent gesmolten is; mogelijk rijk aan koolstof (de "diamantplaneet").
- HD 189733 b — knalblauw, maar niet gezellig: winden van 8.000 km/u en regen van gesmolten glas.
- Kepler-16b — draait om twee sterren tegelijk: elke avond een dubbele zonsondergang, zoals op Tatooine.
- PSR B1257+12 b/c/d — de allereerste exoplaneten ooit gevonden (1992), rond een dode ster: een pulsar.
- Proxima Centauri b — de dichtstbijzijnde exoplaneet, 4,2 lichtjaar, in de bewoonbare zone van ons buursterretje.
Veelgestelde vragen
Hoeveel exoplaneten zijn er ontdekt?
Ruim 5.500 bevestigd, wekelijks meer. Vrijwel elke ster heeft statistisch minstens één planeet.
Wat is de bewoonbare zone?
De afstand tot een ster waar vloeibaar water op een planeetoppervlak kan bestaan — noodzakelijk, maar niet voldoende voor leven.
Is er al buitenaards leven gevonden?
Nee. Er zijn intrigerende signalen, maar geen bewijs. De zoektocht naar een sluitende biosignatuur loopt — en James Webb is het eerste instrument dat hem serieus kan voeren.